۸ مارس، روز جهانی‌ زن!

حقوق برابر و بی قید و شرط با مردان, رویای دیرینه زن ایرانی

هشتم ماه مارس, روز جهانی زن

در هشتم مارس ۱۸۵۷، زنان کارگر کارگاه‌های پارچه‌بافی و لباس‌دوزی در نیویورک آمریکا به خیابان‌ها ریختند و خواهان افزایش دست‌مزد، کاهش ساعات کار و بهبود شرایط بسیار نامناسب کار شدند. این تظاهرات با حمله پلیس و کتک‌زدن زنان برهم خورد.

سال ۱۹۰۷ در دوره‌ای که مبارزات زنان برای تأمین حقوق سیاسی و اجتماعی اوج گرفته بود، به مناسبت پنجاه‌مین سال‌گشت تظاهرات نیویورک در هشتم مارس، زنان دست به تظاهرات زدند.

ایده انتخاب روزی از سال به‌عنوان “روز زن” نخستین بار در جریان مبارزه زنان نیویورک با شعار “حق رای برای زنان” مطرح شد. دو هزار زن تظاهر کننده در ۲۳ فوریه ۱۹۰۹ پیشنهاد کردند که هر سال در روز یک‌شنبه آخر فوریه، یک تظاهرات سراسری در آمریکا به مناسبت “روز زن” برگزار شود.

در سال ۱۹۱۰، “دومین کنفرانس زنان سوسیالیست” که “کلارا زتکین” از رهبران آن بود، به مسئله تعیین “روز بین‌المللی زن” پرداخت. زنان سوسیالیست اتریشی قبلا روز اول ماه مه را پیشنهاد کرده بودند. اما اول ماه مه، جایگاه و مفهومی داشت که می‌توانست اهمیت و جایگاه مبارزه مشخص بر سر مسئله زن را تحت‌الشعاع قرار دهد.

زنان سوسیالیست آلمان، روز ۱۹ مارس را پیشنهاد کردند. مناسبت این روز، مبارزات انقلابی در سال ۱۸۴۸ علیه رژیم پادشاهی پروس بود که به عقب‌نشینی لفظی حکومت در نوزدهم مارس همان سال، منجمله در مورد مطالبات زنان، انجامید. دومین کنفرانس زنان سوسیالیست, تاریخ برگزاری نخستین مراسم “روز زن” را ۱۹ مارس ۱۹۱۱ تعیین کرد. تصمیم‌گیری قطعی برای تعیین «روز جهانی زن» به بعد موکول شد.

بعد از انتشار قطعنامه کنفرانس در مورد تعیین «روز جهانی زن»، انترناسیونال دوم از این تصمیم حمایت کرد، و نخستین تشکیلاتی بود که این روز را به رسمیت شناخت.

۱۹ مارس ۱۹۱۱ خیابان‌های آلمان، اتریش، سوئیس و دانمارک با مارش زنان به لرزه در آمد. شمار زنان تظاهر کننده در اتریش به ۳۰ هزار نفر می‌رسید. نیروهای پلیس به تظاهرات حمله بردند و به زدن زنان پرداختند و گروهی را دستگیر کردند.

سال ۱۹۱۳ “دبیرخانه بین المللی زنان” (یکی از نهادهای انترناسیونال سوسیالیستی دوم)، هشتم مارس را با خاطره مبارزه زنان کارگر در آمریکا، به‌عنوان “روز جهانی زن” انتخاب کرد. در همان سال، زنان زحمتکش و زنان روشنفکر انقلابی در روسیه تزاری و در سراسر اروپا، مراسم “۸ مارس” را بشکل تظاهرات و میتینگ برگزار کردند.

در سال ۱۹۱۴ جنگ جهانی اول درگرفت. در اروپا که مرکز جنگ بود، زنان انقلابی تلاش کردند تظاهرات ۸ مارس ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ را تحت شعار مرکزی “علیه جنگ امپریالیستی” برگزار کنند. در کشورهای درگیر جنگ، طبقات مختلف به موافقان و مخالفان جنگ تقسیم شده بودند و انشعاب در صفوف جنبش زنان، مانع از برگزاری سراسری و گسترده “روز جهانی زن” شد.

در سال ۱۹۱۷ تظاهرات زنان کارگر در پتروگراد علیه گرسنگی و جنگ و تزاریسم، بانگ آغازین انقلاب روسیه بود. کارگران شهر در پشتیبانی از این تظاهرات، اعلام اعتصاب عمومی کردند. ۸ مارس ۱۹۱۷ به یک روز فراموش نشدنی در تاریخ انقلاب روسیه تبدیل شد.

سال ۱۹۲۱، “کنفرانس زنان انترناسیونال سوم کمونیستی” در مسکو برگزار شد. در آن کنفرانس، روز ۸ مارس به‌عنوان “روز جهانی زن” بتصویب رسید. کنفرانس، زنان سراسر دنیا را به گسترش مبارزه علیه نظم موجود و برای تحقق خواسته‌هایشان فرا خواند.

از اواسط دهه ۱۹۳۰، دنیا یک بار دیگر بسوی جنگ جهانی جدید روان شد. برگزاری تظاهرات “روز جهانی زن” در کشورهایی که تحت سلطه فاشیسم بودند، غیر قانونی اعلام شد. علیرغم این ممنوعیت، در هشتم مارس ۱۹۳۶، زنان در برلین تظاهرات کردند. در همان روز، اسپانیای فاشیست شاهد تظاهرات هشتم مارس در مادرید بود. ۳۰ هزار زن کمونیست و جمهوریخواه، شعار “آزادی و صلح” سر دادند.

در پی جنگ جهانی دوم، انقلابات و جنبشهای رهایی‌بخش در کشورهای چندی درگرفت. چین با شمار عظیم زنان و مردانش در زمانی کوتاه گامهای بزرگی در جهت رهایی زنان به پیش برداشت. در آن سال‌ها، عمدتاً دولت‌ها و تشکیلات مترقی و انقلابی در بر پایی “روز جهانی زن” می‌کوشیدند.

در دهه ۱۹۶۰، در کشورهای آسیا و آفریقا و آمریکای لاتین جنبشهای رهایی‌بخش بپا خاسته بود. در کشورهای سرمایه‌داری پیشرفته نیز جنبشها و مبارزات انقلابی و ترقیخواهانه بالا گرفته بود و جنبش رهایی زن نیز اوج و گسترشی چشمگیر یافت.

در آمریکا و اروپا، زنان علیه سنن و قیود و قوانین مردسالارانه و احکام اسارت بار کلیسایی بپا خواستند. در جنبش زنان موضوعاتی نظیر حق طلاق، حق سقط جنین، تامین شغلی، منع آزار جنسی، ضدیت با هرزه‌نگاری، کاهش ساعات کار روزانه و غیره مطرح شد. این جنبش موفق شد در برخی از این زمینه‌ها پیشروی کند. در تظاهرات هشتم مارس ۱۹۶۹ زنان در دانشگاه برکلی در آمریکا گرد آمدند و علیه جنگ در ویتنام تظاهرات کردند.

در سال ۱۹۷۵ سازمان ملل هشتم مارس را به‌عنوان “روز جهانی زن” برسمیت شناخت.

بعد از خاتمه جنگ جهانی دوم و بالاخص از اواخر دهه ۱۹۷۰، با توسعه سرمایه‌داری به کشورهای عقب مانده، بخش‌های بزرگ‌تری از زنان درگیر کار و تحصیل گشتند. در عین حال، زنان همچنان در جامعه موقعیتی درجه دوم داشته و اسیر نظام مردسالار بودند. این تناقض، مسئله زن را حادتر و انفجاری تر کرد.

جنبش زنان ایران
با اين همه، بر اساس يک مقاله تحليلی مندرج در سايت زنان ايران، جنبش زنان در ايران مربوط به عصر حاضر نيست و سابقه ای کهن دارد. در ايران باستان، پنجمين روز از ماه اسفند که به اسفندگان مشهور بوده، به گراميداشت زنان اختصاص داشته است. بر اساس متون زرتشتی، اين روز، روز عيد زنان بوده و مردان به زنان هديه می دادند.

اما حرکتهای اجتماعی معاصر زنان در ايران را می توان در مقطع انقلاب مشروطيت و اوايل دوران پهلوی رديابی کرد. در اين مقطع بود که تغييرات اجتماعی- اقتصادی و پاگيری نهال آموزش همگانی تاثيرات عميقی بر اعتقادات رايج جامعه به دنبال داشت که از آن جمله می توان به ناپسند شمرده شدن چند همسری اشاره کرد.

اين تحولات البته با مقاومت شديد لايه های سنتی و بخش عمده ای از روحانيت مواجه بود و برخی از مخالفين بانيان مدارس دخترانه را “بهائی” خواندند و فتوای قتلشان را صادر کردند. از زنان فعال در دوره مشروطه می توان به طوبی آزموده، مدير مدرسه ناموس، ماهرخ گوهر شناس، مدير مدرسه ترقی بنات و زينب پاشا، زن مبارز آذربايجانی اشاره کرد.

روز جهانی زن نخستين بار در سال ۱۳۰۰ شمسی توسط گروه قليلی از زنان سوسياليست ايران در بندر پهلوی برگزار شد. اين مراسم تا پنجاه و هفت سال بعد يعنی تا هفدهم اسفند ماه ۱۳۵۷ و اندکی بعد از انقلاب تکرار نشد و در آن سال نيز با واکنش خشمگين نيروهای موسوم به حزب اللهی مواجه گردید.

روزنامه شرق در تحليلی به اين مناسبت در خصوص وقايع آن سال می نويسد: تلويزيون رسمی کشور يک روز پيش از برگزاری اين مراسم در سال ۵۷ از قول “زنان مجاهد مسلمان” اعلام می کند که اين روز يک سنت غربی است و روز زن در حکومت اسلامی به زودی اعلام خواهد شد. در فردای همان روز، مراسم گراميداشت روز زن در دانشگاه تهران توسط گروهی از مردان مختل می شود و زنان شرکت کننده در اين مراسم در مسير بازگشت مورد حمله قرار می گيرند.

در ايران در سالهای اخير مقامات ایران روز تولد دختر پيامبر اسلام را به عنوان روز زن اعلام كرده اند و تا مدتها برگزاری مراسمی به مناسبت روز جهانی زن به دليل ريشه غربی آن به صورت غير رسمی ممنوعيت داشت.

در سالهای متمادی اجازه و يا امکان برگزاری مراسم هشتم مارس عملا ً از زنان سلب شد و پاسداشت اين روز به نهانگاه خانه ها محدود شد. اين ممنوعيت تا سال ۱۳۷۸ ادامه داشت. اما در سالهای اخیر زنان ايران موفق شده اند علیرغم مخالفتها و حتی برخوردهای فيزيکی عناصر موسوم به انصار حزب الله هشتم مارس را بصورت علنی جشن بگيرند.

اگرچه گروهی از زنان با نامگذاری روزی به نام “روز زن” چندان موافق نيستند و چنين نامگذاری را گامی ديگر در راه تقسيم بيشتر جامعه به زن و مرد می دانند و معتقدند به مسائل و مشكلات زنان در جهان بايد در تمام طول سال پرداخته شود و نه در يك روز. اما گروهی ديگر با اشاره به مشكلات زنان در جوامع و تبعيض هايی كه نسبت به آنان روا می شود بر این عقیده اند که روز زن بهانه ای برای طرح اين مشكلات و آشنا كردن زنان با حقوقشان به ويژه در جوامع جهان سوم است.

از سوی دیگر فعالان جنبش های زنان در ايران بر این نظر تفاهم دارند که ماداميكه زنان ايرانی خود جرات و جسارت بيشتری برای دستيابی به حقوق شان در زندگی شخصی خود نشان ندهند، برگزاری چنين مراسمی كمكی به حل مشكلات زنان در ايران نخواهد نمود.